កុសល
សទ្ទានុក្រមបាលីខ្មែរ
(គុណជាត) គួរក្នុងកិ.ផ្ដាច់បង់នូវបាប (កុសល, បុណ្យ (ដូច សុកដ) គុ. ឈ្លាស, ប៉ិន, ប្រសប់, វាងវៃ); វិ. កុសេ បាបច្ឆេទនេ អលន្តិ>កុសលំ ។ (គុណជាត) ផ្ដាច់នូវធម៌ដ៏អាក្រក់គឺធម៌ជាអកុសល, វិ. កុសតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ឆិន្ទតីតិ>កុសលំ ។ ម្យ៉ាងទៀត (កុស+លុ+អ) គុណជាតកាត់នូវកិលេសមានរាគៈជាដើម ដេកនៅក្នុងសន្ដាន ដោយអាការៈដែលបណ្ឌិតគួរខ្ពើម; វិ. កុច្ឆិតេនាការេន សន្តានេ សេន្តីតិ>កុសោ, រាគាទយោ តេ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ>កុសលំ ។ -កម្មករណ នបុំ. កិ.ធ្វើនូវកម្មជាកុលស ។ -កម្មករណកាល បុំ. កាលនៃកិ.ធ្វើនូវកម្មជាកុសល, កាលជាទីធ្វើនូវកម្មជាកុសល ។ -កម្មប្បតិដ្ឋាករណ នបុំ. កាលជាទីធ្វើនូវទីជាទីពឹងគឺកម្មកុសល, កាលជាទីធ្វើនូវគុណជាតិជាទីពឹងគឺកម្មជាកុសល ។ -កម្មបថ បុំ. គន្លងគឺកម្មជាកុសល ។ -កោដ្ឋាស បុំ. ចំណែកនៃធម៌ជាកុសល, ចំណែកនៃកម្មជាកុសល ។ -តា ឥ. ភាវៈនៃ...នោះជាអ្នកឆ្លាត,-ឈ្លាស,-ប្រសប់ ។ -ត្ត នបុំ. ភាវៈនៃ...នោះជាអ្នកឈ្លាស ។ -បាថេយ្យ នបុំ. វត្ថុជាប្រយោជន៍ក្នុងផ្លូវជាកុសល ឬ វត្ថុជាប្រយោជន៍ដល់ផ្លូវគឺកុសល, ស្បៀងគឺកុសល; វិ. បថេ បថស្ស វា ហិតំ>បាថេយ្យំ ។<បថ+ណេយ្យ ។ -វិថិ ឥ. វិថីនៃចិត្តជាកុសល ។ គុ.ជាខ្លួន, សប្បាយខ្លួន, ឥតរោគ (ដូច អារោគ្យ), អ្នកប្រាជ្ញ, អ្នកមានថ្វីដៃ, អ្នកឆ្លៀតឆ្លាស, អ្នកជំនាញ (ដូច ឆេក, កតហត្ថ), ឥតទោស (ដូច អនវជ្ជ) ។
បទានុក្រមធម្មបទ
(គុណជាត) គួរក្នុងកិ.ផ្ដាច់បង់នូវបាប (កុសល; គុ. ឈ្លាស, ប៉ិន, ប្រសប់, វាងវៃ); វិ. កុសេ បាបច្ឆេទនេ អលន្តិ>កុសលំ ។ (គុណជាត) ផ្ដាច់នូវធម៌ដ៏អាក្រក់គឺធម៌ជាអកុសល; វិ. កុសតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ឆិន្ទតីតិ>កុសលំ ។ ម៉្យាងទៀត (កុស+លុ+អ) គុណជាតកាត់នូវកិលេសមានរាគៈជាដើមដេកនៅក្នុងសន្ដានដោយអាការៈដែលបណ្ឌិតគួរខ្ពើម;
ចូឡធាតុបច្ចយជោតិកា
អនត្ថការកត្តា កុច្ឆិតាការេន សរីរេ សេន្តីតិ កុសា, កុសេ រោគាទយោ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ, កុសសទ្ទូបបទ - លូ ឆេទនេ, អបច្ចយោ. កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ តទង្គបហានវសេន សលយតិ ចលយតិ វិក្ខម្ភនបហានវសេន កម្បេតិ សមុច្ឆេទបហានវសេន វិទ្ធំសេតីតិ កុសលំ, កុបុព្វ - សល ចាលេ, អ, ឥធ បន កុសទ្ទោ កុច្ឆិតេតិ វិវរណតោ និបាតបទំ ភវតិ. ទុដ្ឋុ កុ ឥច្ចេតេ កុច្ឆិតត្ថេតិ សទ្ទនីតិ. កុច្ឆិតំ អបាយទ្វារំ សលន្តិ សំវរន្តិ បិទហន្តិ សាធវោ ឯតេនាតិ កុសលំ, កុបុព្វ - សល សំវរណេ, អ. សាតិ តនុំ ករោតិ, ឱសានំ វា ករោតីតិ សំ, កុច្ឆិតេ សំ កុសំ. កុំ បាបំ សាតិ តនុំ ករោតីតិ វា កុសំ, កុបុព្វ - សា តនុករណេ, អ. កុសេន ញាណេន លាតព្វន្តិ កុសលំ, កុសសទ្ទូបបទ - លា អាទានេ, អ. កុច្ឆិតេ អកុសលធម្មេ សាតិ តនុករោតីតិ កុសលំ, កុបុព្វ - សា តនុករណេ, អលោ. កុច្ឆិតព្វាតិ កុច្ឆិតា, កុស គរហាយំ, ភាវកម្មេសុ ត, ក្វចិ ធាតូតិអាទិនា ធាត្វន្តស្ស ច្ឆោ, យថាគមមិការោ. កុច្ឆិតេ សលយតិ កម្បេតីតិ កុសលំ, កុច្ឆិតសទ្ទូបបទ - សល កម្បនេ, អ, ច្ឆិតលោបោ និរុត្តិនយេន. អភិធម្មត្ថសង្គហ- ដីកាយំ បន កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយតិ កម្បេតិ ហិំសេតិ អបគមេតីតិ វា កុសលំ. អថ វា កុច្ឆិតាការេន សន្តានេ សយនតោ បវត្តនតោ កុសសង្ខាតេ បាបធម្មេ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ [កុស - លូធាតុ, អ]. អថ វា កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សានតោ តនុករណតោ ឱសានករណតោ វា កុសសង្ខាតេន ញាណេន សទ្ធាទិធម្មជាតេន វា លាតព្វំ សហជាតឧបនិស្សយភាវេន យថារហំ បវត្តេតព្វន្តិ កុសលន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. កុច្ឆិតេនាការេន សន្តានេ សេន្តីតិ កុសា, កុសេ រាគាទយោ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ, កុសសទ្ទូបបទ - លូ ឆេទនេ, អ. កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សរតិ ហិំសតិ វិទ្ធំសតីតិ កុសលំ, កុបុព្វ - សរ ហិំសាយំ, អ, រស្ស លោ. កុសោ វិយ ហត្ថប្បទេសំ អកុសលធម្មេ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ, កុសសទ្ទូបបទ - លូ ឆេទនេ, អ. កុសេន ញាណេន សព្វកិច្ចំ លាតីតិ កុសលោ, កុសសទ្ទូបបទ - លា អាទានេ, អ. កុសតិ ឆិន្ទតិ បាបកេ ធម្មេតិ កុសលំ, កុស ឆេទនភូតទានសញ្ចយេសុ, អលោ. កុសេ ឧទ្ទិស្ស ទានេ អលន្តិ កុសលំ, កុស + អលោ. កុច្ឆិតេ សលយន្តិ ចលយន្តិ ឯតេនាតិ កុសលំ, កុបុព្វ - សល ចលនេ, អ, កោ វា. កុច្ឆិតេន អាការេន សភាវេន សយន្តិ បវត្តន្តីតិ កុសា, កុបុព្វ - សិ សយេ, អកុសលសង្ខាតេ កុសេ តនុករណេន លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលា, កុសសទ្ទូបបទ - លូ ឆេទនេ, អ. អញ្ញេសម្បិ ធាតូនំ វសេន កុសលសទ្ទស្ស និព្វចនំ ភវតិ, អយន្តាវេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន អដ្ឋសាលិនីអាទីសុ ឱលោកេតព្វោ. សទ្ទនីតិយំ បុញ្ញវាចកោ ហិ កុសលសទ្ទោ អារោគ្យវាចកោ ច ឯកន្តេន នបុំសកលិង្គោ. ឥតរត្ថវាចកោ បន តិលិង្គិកោ, កុសលោ ផស្សោ, កុសលា វេទនា, កុសលំ ចិត្តន្តិ វុត្តំ.