ចិត្ត
សទ្ទានុក្រមបាលីខ្មែរ
(ធម្មជាត) តែងគិតនូវអារម្មណ៍ ឬ (ធម្មជាត) ដែលបុគ្គលតែងសន្សំ (ចិត្តំ); វិ. អារម្មណំ ចិន្តេតីតិ>ចិត្តំ, ចិយតីតិ វា>ចិត្តំ ។ -ក្កិលេស បុំ. ធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មងនៃចិត្ត ។ -កូដ អ.ន. ភ្នំឈ្មោះចិត្តកូដ ។ -កូដបព្វតតល នបុំ. ផ្ទៃនៃភ្នំឈ្មោះចិត្តកូដ ។ -ក្ខេប បុំ. កិ.បោះទៅនៃចិត្ត, កិ.ក្រឡេកនៃចិត្ត, កិ.រាយមាយនៃចិត្ត ។ -គ្គហបតិ បុំ. គហបតីឈ្មោះចិត្តៈ ។ -គ្គហបតិវត្ថុ នបុំ. រឿងនៃគហបតីឈ្មោះចិត្ត ។ -និគ្គហ បុំ. កិ.សង្កត់សង្កិននូវចិត្ត, កិ.ផ្ចាញ់ផ្ចាល់នូវចិត្ត ។ -បាតលី អ.ន. ឈើឈ្មោះចិត្តបាតលី (ដើមជ្រនៀង) ។ -ប្បសាទ បុំ. សេចក្ដីជ្រះថ្លានៃចិត្ត, កិ.ញ៉ាំងចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ។ -លតាវន អ.ន. សួនឈ្មោះចិត្តលតាវន ។ -វគ្គវណ្ណនា ឥ. កថាជាគ្រឿងពណ៌នានូវចិត្តវគ្គ ឬ-នូវសេចក្ដីនៃចិត្តវគ្គ; វិ. ចិត្តវគ្គំ តស្ស អត្ថំ វា វណ្ណេតិ ឯតាយាតិ>ចិត្តវគ្គវណ្ណនា ។ -វសិក គុ. (ជន) អ្នកប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចនៃចិត្ត; វិ. ចិត្តវសេ វត្តតីតិ>ចិត្តវសិកោ ។ -វិវេក បុំ. សេចក្ដីស្ងាត់នៃចិត្ត, ការស្ងប់ស្ងាត់នៃចិត្ត ។ -សុខ នបុំ. សេចក្ដីសុខក្នុងចិត្ត, សេចក្ដីសុខនៃចិត្ត, សេចក្ដីសប្បាយនៃចិត្ត ។ -អស្សាន បុំ. សេចក្ដីត្រេកអរនៃចិត្ត, សេចក្ដីរីករាយនៃចិត្ត ។ -ហត្ថត្ថេរ បុំ. ព្រះថេរៈឈ្មោះចិត្តហត្ថៈ ។ -អានុរូប គុ. ដ៏សមគួរដល់ចិត្ត, មានសភាពដ៏សមគួរដល់ចិត្ត ។ -ឧត្រាសមត្ត គុ. (ភ័យ) ត្រឹមតែសេចក្ដីតក់ស្លុតនៃចិត្ត, គ្រាន់តែសេចក្ដីស្លុតនៃចិត្ត ។ -ឧប្បាទ បុំ. កិ.កើតឡើងនៃចិត្ត, កិ.ញ៉ាំងចិត្តឲ្យកើតឡើង ។ -ឧប្បាទសមនន្តរ នបុំ. លំដាប់ស្មើនៃកិ.កើតឡើងនៃចិត្ត, លំដាប់ស្មើនៃកិ.ញ៉ាំងចិត្តឲ្យកើតឡើង ។ -ឯកគ្គតាមត្ត គុ. (ក្អម) គ្រាន់តែភាវៈនៃចិត្តតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ។ ចិត្ត (ដូច វិញ្ញាណ), រូបគំនូរ (ដូច ចិត្តកម្ម), ប្រការផ្សេងៗ (ដូច វិចិត្ត) ។ បុំ. បញ្ញត្តិគឺឈ្មោះ ដូចពាក្យថាគហបតីឈ្មើចិត្តជាដើម, ខែចេត្រ, សម្បុរពព្រុះ, ពពាល (ដូច កម្មាស), បើឥត្ថីលិង្គជាឈ្មោះផ្កាយឫក្សម្យ៉ាង ។
បទានុក្រមធម្មបទ
តែងគិតនូវអារម្មណ៍ ឬ (ធម្មជាត) ដែលបុ. តែងសន្សំ (ចិត្ត); វិ. អារម្មណំ ចិន្តេតីតិ>ចិត្តំ, ចិយតីតិ>ចិត្តំ ។
ចូឡធាតុបច្ចយជោតិកា
ចីយតេតិ ចិត្តោ ចិត្រោ នវា, សពលោ, ចិ ចយេ, តោ, ទ្វិត្តំ. ចិត្តាយ បរិបុណ្ណេន្ទុយុត្តាយ យុត្តោ ឧបលក្ខិតោ វា មាសោ ចិត្តោ, [ចិត្ត+ណោ]. ចិត្តំ វិចិត្តំ ករិយតិ ឯតេនាតិ ចិត្តំ, ចិត្ត វិចិត្តករណេតិ ធាតុ, អបច្ចយោ. អារម្មណំ ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ, ជានាតីតិ អត្ថោ, ចិន្ត ចិតិ វា ចិន្តាយំ, តោ, នការស្ស សំយោគាទិត្តា និគ្គហីតំ, និគ្គហីតលោបោ. នលោបោ វា. ចិន្តេន្តិ សម្បយុត្តកា ធម្មា ឯតេនាតិ ចិត្តំ. ចិន្តនំ វិជាននំ វា ចិត្តំ. វិចិត្តំ ករោតីតិ វិចិត្តករណំ, យំ ចិត្តំ វិចិត្តំ នានប្បការំ ចិត្តកម្មាទិភេទំ សិប្បជាតំ ករោតិ ឥតិ តស្មា តំ ចិត្តំ វិចិត្ត- ករណន្តិ យោជនា, កិតន្តទុតិយាតប្បុរិសោ, វិចិត្តសទ្ទូបបទ - ករ ករណេ, កត្តុករណបទេសេសុ ចាតិ កត្តរិ យុ. វិចិត្តំ ករណមស្សាតិ វា វិចិត្តករណំ, សព្វមេវ ចិត្តំ អាវជ្ជនាទិអញ្ញមញ្ញវិសទ- សកិរិយាវន្តតាយ វិចិត្តករណំ នាម, តគ្គុណពហុព្វីហិ. ចិត្តន្តិ ឯត្ថ តេសុ វុទ្ធីតិអាទិនា ករណន្តិ ឧត្តរបទលោបំ វិសទ្ទលោបញ្ច កត្វា ចិត្តបរិយាយេន វិចិត្តសទ្ទេន វិគ្គហោ ទដ្ឋព្វោ. ចិត្តន្តិ ឯត្ថ ច អាទិឧត្តរបទលោបតប្បុរិសពហុព្វីហិ. អាទិមជ្ឈុត្តរានម្បិ, បទានំ លោបតោបិ វា ទត្តោ អស្សរថោ រូប-, មិច្ចាទិ ច យថាក្កមមីតិ ហិ វុត្តំ. វិចិត្តំ អារម្មណំ អស្ស ចិត្តស្សាតិ វិចិត្តារម្មណំ, សព្វំ ចិត្តំ, អតគ្គុណោ, វិអារម្មណសទ្ទលោបោ. ចិយតីតិ ចិត្តំ យំ វិបាកំ កម្មកិលេសេហិ ចិយតិ និព្វត្តិយតិ ឥតិ តស្មា តំ វិបាកំ ចិត្តន្តិ យោជនា, ចិ ចយេ, ឆទាទីហិ តត្រណ៑, បរទេ្វភាវោ ឋានេ. កម្មកិលេសេហិ ចិតំ អត្តភាវំ តាយតិ រក្ខតីតិ វា ចិត្តំ, ចិតសទ្ទូបបទ - តា រក្ខណេ, អ. បរមត្ថសភាវេហិ ភាវសាធនមេវ និប្បរិយាយវចនំ ហោតិ. កត្តុករណវសេន កតោ វិគ្គហោ បរិយាយកថា ហោតិ. បុន ច បរំ អញ្ញគណិកធាតុវសេនបិ និព្វចនំ, សព្វេសុ ចិត្តេសុ យំ លោកិយកុសលាកសលមហាក្រិយចិត្តំ, តំ ជវនវីថិវសេន អត្តនោ សន្តានំ ចិនោតីតិ ចិត្តំ, វិបាកំ កម្មកិលេសេហិ ចិតន្តិ ចិត្តំ, ឥទំ ចិធាតុវសេន និព្វចនំ. យំ កិញ្ចិ លោកេ វិចិត្តំ សិប្បជាតំ, សព្វស្ស តស្ស ចិត្តេនេវ ករណតោ ចិត្តេតិ វិចិត្តេតិ វិចិត្តំ ករិយតិ ឯតេនាតិ ចិត្តំ, ចិត្តករណតាយ ចិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ, ឥទំ ចិត្តធាតុវសេន និព្វចនំ. ចិត្តតាយ ចិត្តំ, ឥទំ បាដិបទិកវសេន និព្វចនន្តិ, អយញ្តាវ ឯត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ គហេតព្វោ. អយញ្ច ចិត្តសទ្ទោ បញ្ញត្តិយំ វិញ្ញាណេ វិចិត្តេ ចិត្តកម្មេ អច្ឆរិយេតិ ឯវមាទីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. ឥមានិ តុ ចិត្តស្ស នាមានិ ចិត្តំ មនោ មានសញ្ច, វិញ្ញាណំ ហទយំ មនំ នាមានេតានិ វោហារ-, បថេ វត្តន្តិ បាយតោ. តច្ឆកសទិសត្តា វិចិត្តំ ផលំ ទទាតីតិ ចិត្តា, [ចិត្ត+អា]. ចិត្តាតិ ឯកតារាយ អធិវចនមេតំ. ចិត្តេតិ អារម្មណំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ចិត្តំ សមាធិ, ចិន្ត ចិន្តាយំ, តោ.