ធម្ម
សទ្ទានុក្រមបាលីខ្មែរ
(សភាវៈ) ទ្រទ្រង់នៃសត្វ ឬ (សភាវៈ) ជាហេតុទ្រទ្រង់នៃសត្វ (ធម៌); វិ. ធារេតីតិ>ធម្មោ, ធារេតិ តេនាតិ វា>ធម្មោ ។ សភាវ, បរិយត្តិ, បញ្ញា, ញាយ, សច្ច, បកតិ, បុញ្ញ, ញេយ្យ, គុណ, អាចារ, សមាធិ, និស្សត្តតា, អាបត្តិ, ការណ, និជ្ជីវតា, វិការ, បច្ចយ, បច្ចយសមុប្បន្ន, វិសយ, យុត្តិ, និព្វាន ។ ១-សភាវប្រែថាមិនវិបរិត ឧ. កុសលាធម្មា អកុសលាធម្មា អព្យាកតាធម្មា សភាវជាកុសលសភាវជាអកុសលសភាវជាអព្យាកត, ២-បរិយត្ត ប្រែថាគប្បីរៀនសូត្របានខាងព្រះវិន័យព្រះសូត្រនិងព្រះអភិធម្ម ឧ. ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ (ល) ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះរៀនសូត្រនូវព្រះបរិយត្តិគឺសុត្តគេយ្យវេយ្យាករណៈជាដើម, ៣-បញ្ញាគឺញាណសេចក្ដីដឹង ឧ. យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ សវេ បេច្ច ន សោចតិ ធម៌ទាំង៤ប្រការនេះគឺ សច្ចៈ១ បញ្ញា១ សេចក្ដីព្យាយាម១ ការបរិច្ចាគទាន១ បើកើតមានដល់បុគ្គលឯណាដែលជាអ្នកមានសទ្ធាស្វែងរកនូវផ្ទះបុគ្គលនោះឯងតែងមិនសោយសោកក្នុងបរលោក, ៤-ញាយ ប្រែថាសមគួរ, ទំនង ឬ សម្មាបដិបទាមានមគ្គជាដើម ឧ. នេស ធម្មោ មហារាជ យំ ត្វំ គច្ឆេយ្យ ឯកតោ អហម្បិ តេន គច្ចាមិ យេន គច្ឆសិ ខត្តិយ បពិត្រមហារាជព្រះអង្គ សេ្ដចយាងទៅតែមួយព្រះអង្គឯង ដោយហេតុឯណា ហេតុនេះមិនសមគួរឡើយ បពិត្រក្សត្រិយ៍ព្រះអង្គ ស្ដេចយាងទៅក្នុងចំណែកនៃទិសឯណា ខ្ញុំព្រះអង្គក៏ទៅក្នុងចំណែកនៃទិសនោះដែរ, ៥-សច្ចប្រែថាពិត ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ (ជននោះ) មានសច្ចឃើញហើយមានសច្ចដល់ហើយ, ៦-បកតិ ប្រក្រតី ឧ. ជាតិធម្មានំ ភិក្ខវេ សត្តានំ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយនៃ ឬ ដល់សត្វទាំងឡាយមានកំណើតជាប្រក្រតី, ៧-បុញ្ញ បុណ្យ ឧ. ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារី បុណ្យតែងរក្សានូវបុគ្គលជាអ្មកប្រព្រឹត្តនូវបុណ្យ, ៨-ញេយ្យ ប្រែថាគប្បីដឹងបានដល់ធម៌៥ប្រការគឺសំខារៈ១ វិការៈ១ លក្ខណៈ១ និព្វាន១ បញ្ញត្តិ១ ឧ. កុសលា ធម្មា ញេយ្យទាំងឡាយជាកុសល, ៩-គុណ ឧ. ន ហិ ធម្មោ ច ឧភោ សមវិបាកិនោ អធម្មោ និរយំ នេតិ ធម្មោ បាបេតិ សុគតឹ សភាវទាំងពីរគឺ គុណ១ ទោស១ មិនមែនមានផលដូចគ្នាឡើយគឺថាមានផលមិនដូចគ្នាទោសតែងនាំសត្វទៅកាន់នរកគុណតែងនាំសត្វទៅកាន់សុគតិ, ១០-អាចារប្រែថាមារយាទសណ្ដាប់ធ្នាប់, ១១-សមាធិ ឧ. ឯវំ ធម្មា តេ ភគវន្ដោ អហេសុំ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទាំងឡាយនោះមាន សមាធិយ៉ាងនេះ, ១២-និស្សត្តតាប្រែថាមិនមែនជាសត្វ ឧ. តស្មឹ ខោ បន សមយេ ធម្មាហោន្តិ ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ សភាវៈមិនមែនជាសត្វទាំងឡាយតែងកើតមានក្នុងសម័យនោះឯង, ភិក្ខុឃើញរឿយៗនូវសភាវៈមិនមែនជាសត្វក្នុងសភាវៈមិនមែនជាសត្វទាំងឡាយ, ១៣-អាបត្តិ ឧ. បារាជិកា ធម្មា សំឃាទិសេសា ធម្មា អាបត្តិទាំងឡាយឈ្មោះបារាជិក, អាបត្តិទាំងឡាយ ឈ្មោះសំឃាទិសេស, ១៤-ការណ គឺហេតុ ឧ. ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា សេចក្ដីដឹងក្នុងហេតុឈ្មោះថា ធម្មបដិសម្ភិទាធម្មសព្ទ ក្នុងទីនេះប្រែថាហេតុ, ១៥-និជ្ជីវតា សព្ទនេះដូចគ្នានិង និស្សត្តតា ប្រែថាមិនមែនជាសត្វដូចគ្នាផ្សេងគ្នាតែព្យញ្ជនៈសេចក្ដីដូចគ្នា, ១៦-វិការប្រែថា ប្លែកថាប្រែប្រួល ឧ. ជាតិធម្មា ជរាធម្មា មរណធម្មា សត្វទាំងឡាយមានជាតិជាគ្រឿងប្រែប្រួល មានជរាជាគ្រឿងប្រែប្រួលមានមរណៈជាគ្រឿងប្រែប្រួល, ១៧-បច្ចយគឺហេតុដូចគ្នានឹងការណ ឧ. ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា សេចក្ដីដឹងក្នុងហេតុឈ្មោះថាធម្មបដិសម្ភិទាធម្មសព្ទក្នុងទីនេះ ប្រែថាបច្ច័យបច្ច័យដូចគ្នានិងហេតុ ឬ ការណ, ១៨-បច្ចយសមុប្បន្ន ប្រែថាសភាវៈកើតឡើងដោយបច្ច័យ ឧ. ឋិតា វ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា ធាតុនោះគឺការតាំងនៅនៃសភាវដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យសេចក្ដីកំណត់ ឬ សេចក្ដីទៀងទាត់នៃសភាវ ដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យបានតាំងនៅហើយមែនពិត, ១៩-វិសយ គឺអារម្មណ៍ ឧ. មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ឧប្បជ្ជតិ មនោរិញ្ញាណំ មនោរិញ្ញាណកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យចិត្តនិងអារម្មណ៍, ២០-យុត្តិប្រែថាសមគួរ, ទំនងដូចញាយៈដែលបានពោលមកហើយ, ២១-និព្វាន ឧ. សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតិ ព្រះនិព្វានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយមិនចូលទៅដល់នូវជរាឡើយ១ទៀតធម្មសព្ទប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថ១០យ៉ាងគឺ ញេយ្យ១ មគ្គ១ និព្វាន១ សភាវ១ ជាតិ១ មន១ វិសយ១ បុញ្ញ១ ភាវ១ បាវចន១ ។
បទានុក្រមធម្មបទ
(សភាវៈ) ទ្រទ្រឹង់នៃសត្វឬ(សភាវៈ) ជាហេតុទ្រទ្រង់នៃសត្វ (ធម៌); វិ. ធារេតីតិ>ធម្មោ, ធារេតិ តេនាតិ វា>ធម្មោ ។
ចូឡធាតុបច្ចយជោតិកា
កិលេសេ ធុនាតិ កម្បេតីតិ ធម្មោ, ធូ កម្បនេ, រម្មោ, រលោបោ, ឩស្ស. អបាយេស្វបតមានេ អធិគតមគ្គាទិកេ សត្តេ ធារេតិ ធរន្តិ តេនាតិ ធម្មោ, សលក្ខណំ វា អត្តនោ សភាវំ វា ធារេតីតិ ធម្មោ បច្ចយេហិ ធរីយតីតិ វា ធម្មោ, ធរ ធារណេ, ធរាទីហិ រម្មោតិ សុត្តេន រម្មោ. អត្តានំ ធារេន្តេ អបាយេ វដ្ដទុក្ខេ ច អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ, ធរ ធារណេ, ខីសុវីយាគា ហិសាលូខុហុមរធរិច្ចាទិនា មោគ្គល្លានសុត្តេន មោ, រស្ស មោ. ធរន្តិ ឯត្ថ ធម្មទីបា ធម្មប្បដិសរណា ជនា លទ្ធបតិដ្ឋា ហោន្តីតិ ធម្មោ. ធារេន្តិ វា សប្បុរិសា ជនា អបាយេសុ វដ្ដទុក្ខេសុ អត្តានំ អបតមានំ វហន្តិ ឯតេនាតិ ធម្មោ, ធរ ធារណេ, រម្មបច្ចយោ. បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ សមុច្ឆេទ- បដិបស្សម្ភននិស្សរណវសេន ធុនាតិ វិទ្ធំសតីតិ ធម្មោ, ធុ វិទ្ធំសនេ, ធម្មបច្ចយោ, កត្តុសាធនោយំ. សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ បន វិសេសោ ឦសកំ ភវតិ, ធម្មោតិ អនេកវិធេសុ ធម្មេសុ លោកុត្តរោ ឧប្បាទិតោ សច្ឆិកតោ ច ចតូសុ អបាយេសុ សំសារេ វា សត្តេ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ. អថ វា សោតាបន្នាទីហិ អរិយេហិ ធារិយតិ, ន បុថុជ្ជនេហីតិបិ ធម្មោ. ចតុភូមិកោ បន សកលក្ខណំ ធារេតីតិ ធម្មោ. កក្ខឡត្តាទិនា ផុសនាទិនា សន្តិអាទិនា សកសកភាវេន បណ្ឌិតេហិ ធារិយតិ សល្លក្ខិយតីតិបិ ធម្មោ. តេបិដកោ បន បាឡិធម្មោ សកត្ថបរត្ថាទិភេទេ អត្ថេ ធារេតីតិ ធម្មោ. កេចិ តុ វិទូ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ធុនាតិ កម្បេតិ វិទ្ធំសេតីតិ ធម្មោតិ ធូធាតុវសេនបិ និព្វចនំ វទន្តិ, តំ មគ្គធម្មេ អតីវ យុជ្ជតិ, ផលនិព្វានបរិយត្តិធម្មេសុ បន បរិយាយេន យុជ្ជតិ. ធម្មសទ្ទោ បរិយត្តិហេតុគុណនិស្សត្តនិជ្ជីវតាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ គេយ្យន្តិអាទីសុ បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទាតិអាទីសុ ហេតុម្ហិ. ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិន្តិ អាទីសុ គុណេ. តសមិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតីតិអាទីសុ និស្សត្តនិជ្ជីវតាយំ ទិស្សតិ. អថ វា ធម្មសទ្ទោ សភាវបញ្ញាបុញ្ញបញ្ញត្តិអាបត្តិបរិយត្តិនិស្សត្ត- និជ្ជីវតាវិការគុណបច្ចយបច្ចយុប្បន្នាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មាតិអាទីសុ សភាវេ ទិស្សតិ. យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា , សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតីតិ អាទីសុ បញ្ញាយំ ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិន្តិ អាទីសុ បុញ្ញេ. បញ្ញត្តិធម្មា, និរុត្តិធម្មា, អធិវចនា- ធម្មាតិអាទីសុ បញ្ញត្តិយំ. បារាជិកា ធម្មា, សង្ឃាទិសេសា ធម្មាតិអាទីសុ អាបត្តិយំ. ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណន្តិអាទីសុ បរិយត្តិយំ. តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតីតិអាទីសុ និស្សត្ត- និជ្ជីវតាយំ. ជាតិធម្មា ជរាធម្មា មរណធម្មាតិអាទីសុ វិការេ. ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មានន្តិអាទីសុ គុណេ. ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្ម- បដិសម្ភិទាតិអាទីសុ បច្ចយេ. ឋិតា វ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតាតិអាទីសុ បច្ចយុប្បន្នេ. អថ វា ធម្មសទ្ទោ បរិយត្តិសច្ចសមាធិបញ្ញាបកតិបញ្ញាបត្តញេយ្យាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ. តថា ហិ ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតីតិអាទីសុ បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោតិអាទីសុ សច្ចេ. ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុន្តិអាទីសុ សមាធិម្ហិ. សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោតិ ឯវមាទីសុ បញ្ញាយំ. ជាតិធម្មានំ ភិក្ខវេ សត្តានន្តិ ឯវមាទីសុ បកតិយំ. ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ ឯវមាទីសុ បុញ្ញេ. ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មាតិអាទីសុ អាបត្តិយំ. កុសលា ធម្មាតិអាទីសុ ញេយ្យេ. ឯវំ ធម្មសទ្ទប្បវត្តិវិសយា វិវិធា អដ្ឋកថាចរិយេហិ ទស្សិតា, តត្ថ តត្ថ បន អាទិសទ្ទេន យុត្តិវិសយាទយោ ច អត្ថា គហេតព្វា. តថា ហិ ធម្មសទ្ទោ នេស ធម្មោ មហារាជ, យំ ត្វំ គច្ឆេយ្យ ឯកកោ អហម្បិ តេន គច្ឆាមិ, យេន គច្ឆសិ ខត្តិយាតិ អាទីសុ យុត្តិយំ វត្តតិ. មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណន្តិអាទីសុ វិសយេ. សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតីតិ ឯត្ថ និព្វានេ វត្តតិ. តត្រ យា និស្សត្តតា, សាឯវ និជ្ជីវតា. យោ ច ហេតុ, សោឯវ បច្ចយោ. ឥច្ចេវំ បរិយត្តិបច្ចយេសុ, គុណេ និស្សត្តតាយ ច សភាវេ ចេវ បញ្ញាយំ , បុញ្ញេ បញ្ញត្តិយម្បិ ច អាបត្តិយំ វិការេ ច, បច្ចយុប្បន្នកេបិ ច សច្ចសមាធិបកតិ-, ញេយ្យេសុ យុត្តិយម្បិ ច វិសយេ ចេវ និព្វានេ, ធម្មសទ្ទោ បវត្តតិ. កេចិ បន ធម្មសទ្ទស្ស បវត្តិវិសយានំ ទសធា វ បរិច្ឆេទំ វទន្តិ. ញេយ្យេ មគ្គេ ច និព្វានេ, សភាវេ អថ ជាតិយំ មនេ វិសយបុញ្ញេសុ, ភាវេ បាវចនេបិ ច. ឥមេសុ ទសស្វត្ថេសុ ធម្មសទ្ទោ បវត្តតិ.